Osmanlı Hukuku Hafızasını Keşfetmek: Fetva Mecmualarının Dijitalleştirilmesi Projesi

İSAR Araştırma Merkezi, Osmanlı hukuk tarihinin temel kaynakları arasında yer alan fetva mecmualarını dijitalleştirmeye yönelik kapsamlı bir projeyi hayata geçirdi. Fetva Mecmualarını Dijitalleştirme Projesi, Osmanlı fetva geleneğini ilk defa toplu ve sistematik biçimde dijital ortama aktararak araştırmacıların istifadesine sunuyor.

Proje kapsamında, 16. yüzyıldan 20. yüzyılın ortalarına uzanan geniş bir zaman dilimine ait fetva külliyatı içerisinden ilk aşamada toplam 42 fetva mecmuası dijitalleştiriliyor. Bu külliyatın 32’sini şeyhülislam fetva mecmuaları, 10’unu ise taşra müftülerine ait mecmualar oluşturmakta. Böylece Osmanlı fetva pratiğinin, merkez ve taşra boyutlarıyla birlikte tek bir platform altında toplanması hedefleniyor.

Dijital fetva külliyatı, yalnızca metinlere erişimi kolaylaştırmakla kalmayacak, aynı zamanda Osmanlı hukuk ve toplum tarihine dair yeni araştırma sorularını da mümkün kılacaktır. Araştırmacılar bu sayede belirli bir meseleye dair fetvaların ve konu yoğunluklarının yüzyıllar içindeki değişimi, şeyhülislamlar ile taşra müftüleri arasındaki yaklaşım farklılıkları gibi birçok konuyu sistematik biçimde inceleyebilecektir.

Projede Osmanlı fetva mecmuaları, transkripsiyon, mukabele ve redaksiyon süreçlerinden geçirilerek, yapay zekâ destekli gelişmiş arama ve filtreleme imkânları sunan dijital bir platformda araştırmacıların erişimine açılacak. Fetvalar, ilgili orijinal metinleri ile eşleştirilerek mukayeseli okuma ve doğrulama yapılmasına imkân sağlanacak. Bu proje, Osmanlı hukuk hafızasının temel yapı taşlarından olan fetvaların dijitalleştirilmesi bakımından ilk ve öncü olma niteliğini taşıyor.

Proje ekibi

Danışmanlar: Mürteza Bedir, Süleyman Kaya
Yürütücü: Ahmet Faruk Çelik
Araştırmacılar: Hüseyin Sağlam, Salih Erden, Şaban Kütük

Proje Kapsamında Dijitalleştirilecek Fetva Mecmuaları

Aşağıdaki liste, projenin bu aşamasında dijitalleştirilmesi planlanan fetva mecmualarını içermekte olup, yürütülen araştırmalar doğrultusunda ilerleyen süreçte genişletilecektir.

Şeyhülislam Fetva Mecmuaları

Molla Arab (ö. 901/1496)
İbn Kemal (Kemalpaşazâde) (ö. 940/1534)
Sâdî Çelebi (ö. 945/1539)
Muhyiddin Fenârî (ö. 954/1548)
İbnü’l-Edhemî (ö.?) Derlemesi
Saruhânî Lâlî Efendi ö. 971/1563) Derlemesi
Ebüssuûd Efendi (ö. 982/1574) (Bozanzâde Derlemesi)
Ebüssuûd Efendi (ö. 982/1574) (Çorlulu Derlemesi)
Kadızâde Ahmed Şemseddin (ö. 988/1580)
Çivizâde Mehmed Efendi (ö. 995/1587)
Hoca Sâdeddin Efendi (ö. 1008/1599)
Sunullah Efendi (ö. 1021/1612)
Hocazâde Esad Efendi (ö. 1034/1625)
Zekeriyâzâde Yahya Efendi (ö. 1053/1644)
Boyabâdî Sağır Mehmed Efendi (ö. 1066/1656) Derlemesi
Bâlîzâde Mustafa Efendi (ö. 1073/1662)
Minkârîzâde Yahya Efendi (ö. 1088/1678) (Atâullah Derlemesi)
Minkârîzâde Yahya Efendi (ö. 1088/1678) (Abdurrahim Derlemesi)
Çatalcalı Ali Efendi (ö. 1103/1692)
Feyzullah Efendi (ö. 1115/1703)
Ebezâde Abdullah Efendi (ö. 1126/1714)
Damadzâde Ebü’l-Hayr Ahmed Efendi (ö. 1154/1741)
Yenişehirli Abdullah Efendi (ö. 1156/1743)
Vassâf Abdullah Efendi (ö. 1174/1761)
Debbağzâde Nu‘mân Efendi (ö. 1224/1809) Derlemesi
Şerîfzâde Ataullah Mehmed Efendi (ö. 1226/1811) Derlemesi
Gedûsî Seyyid Hâfız Mehmed (ö. 1253/1837) Derlemesi
Mehmed Nûrî (ö. 1843) Derlemesi
Mûsâ Kâzım Efendi (ö. 1920)
Yakovalı Hacı Ali el-Murtazâ b. Zübeyr (ö.?) Derlemesi
Ürgüplü Mustafa Hayri Efendi (ö. 1921)
Meşihat (Cerîde-i İlmiyye)

Taşra Müftülerine Ait Fetva Mecmuaları

Muhyiddin Muhammed b. Pîr Ali el-Birgivî (ö. 981/1573)
Yekçeşm (Kör Müftü) Üskübî Pîr Mehmed Efendi (ö. 1020/1611)
Ali Akkirmânî (ö. 1030/1620–21)
Ali en-Nisârî (ö. 1110/1698)
Vânî Mehmed Efendi (ö. 1096/1685)
Ömer b. Salih Kırımî (ö. 1159/1746’da hayatta)
Kadızâde Mehmed Ârif Efendi (ö. 1173/1759–60)
Erzurum Müftüsü Seyyid İbrahim Edhem (ö. 1190/1776)
Abdurrauf Efendi (ö. 1927)
Hürremzâde Mehmed Hakkı Efendi (ö. 1955)